Buôn
Hô là một quận của tỉnh Darlac, nằm trên quốc lộ 14 về phía Đông Bắc, cách Ban
Mê Thuột khoảng 30km. Quận Buôn Hô được người Pháp thành lập năm 1931.
Buôn
Hô có nghĩa là "Làng có nước", nơi có hồ Ea Blong tạo điều kiện thuận
lợi trong việc canh tác và sản xuất nông nghiệp. Vào mùa đông, Buôn Hô thường
có sương mù đầy đặc, nhất là trên đỉnh đèo Hà Lan cao khoảng 780m, sương mù tạo
cảm giác huyền ảo. Dọc theo đường đèo là những cánh rừng thông bát ngát, rừng
cà phê rậm màu.
Trong
chiến tranh, quận Buôn Hô có sự hiện diện của lực lượng Biệt Động Quân trực thuộc
Liên Đoàn 21 Biệt Động Quân (đóng tại Ban Mê Thuột, gần Bangalow và sân đá
banh).
Ngoài
Biệt Động Quân, tại quận Buôn Hô còn có sự phối hợp của các đơn vị Địa Phương
Quân và Nghĩa Quân thuộc Chi khu Buôn Hô để giữ an ninh địa phương.
Cũng
cần nói thêm một chút về Tiểu Đoàn Biệt Động Quân đồn trú tại quận Buôn Hô. Đây
là đơn vị chủ lực trực thuộc Liên Đoàn 21 Biệt Động Quân, thường xuyên hoạt động
và đồn trú tại khu vực Buôn Hô để bảo vệ quốc lộ 14 và khu vực cửa ngõ phía Bắc
của tuyến đường giao thông huyết mạch. Lực lượng Biệt Động Quân này thường trấn
đóng các cứ điểm chiến lược, nổi bật là đèo Hà Lan, nơi có các công trình phòng
thủ kiên cố, cũng là nơi từng xảy ra những trận đánh khốc liệt.
Đó
là nói về thời gian trước 1975 tôi cùng đồng đội từng đi qua đèo Hà Lan của quận
Buôn Hô mà không lần nào đụng trận. Sau 1975 tôi bị bắt đi tù Cộng Sản tại Ban
Mê Thuột rồi tìm cách rời xa đất nước. Tính đến nay gần 50 năm tôi chưa trở về
quê nhà lần nào nên tôi hoàn toàn không biết gì về Buôn Hô nơi tôi từng đi qua
dưới hình thù của một người lính. Thuở đó, tôi chỉ biết địa danh Buôn Hô là
Buôn Hô chớ không phải là Buôn Hồ như sau này bị đổi tên. Có một điều đáng nói ở
đây, rằng quận lỵ Buôn Hô, một địa danh nhỏ rức xưa kia hầu như vô danh mà nay
lại sinh ra vài tên tuổi nổi tiếng trong nền văn học nghệ thuật nước nhà.
Đó
là nhà thơ Như Thương, tác giả của 11 tập thơ, 1 tập văn và 1 CD nhạc xuất bản
từ 2004 đến 2023 tại Hoa Kỳ. Nhà thơ Như Thương tên thật Phạm Kim Hương từng là
học sinh trường Trung học Ban Mê Thuột, niên khóa 1967-1974.Trước 1975, ông thân sinh Phạm Công Cẩn
(1930-2023) của Như Thương là Trung Tá Pháo Binh về sau là Quận Trưởng Chi khu
Buôn Hô đến cuối tháng 4/1975.
Ngoài
ra, Buôn Hô còn… sinh ra hai nữ ca sĩ nổi tiếng về tài năng và sắc đẹp, là
Phương Anh (sinh 4/1993) và Phương Ý (3/1996). Cả hai chị em cùng lớn lên trong
một gia đình Công Giáo có 6 anh chị em. Ba mẹ của Phương Anh-Phương Ý là người
gốc Huế vô Ban Mê Thuột sinh sống, lập nghiệp. Cả hai chị em đều nổi tiếng là
Thần Tượng Boléro.
